VincentHunink.nl

COLLEGE ROMEINSE EPISTOLOGRAFIE

Seneca

Op deze pagina vind je enig aanvullend materiaal bij de cursus 'Romeinse letterkunde: epistolografie', zoals verzorgd aan de KU Nijmegen in periode 1 van het cursusjaar 2004-2005. Hieronder worden de onderdelen op deze pagina kort beschreven.

Schrijf zelf een Romeinse brief!

Het schema van de colleges spreekt voor zichzelf. Een eerste, papieren versie wordt op papier uitgedeeld. Eventuele aanpassingen worden hier op de site bijgehouden. De electronische versie geldt dus steeds als de meest recente.

De teksten worden gebruikt bij de hoorcolleges. Iedereen wordt dus dringend verzocht hiervan op tijd prints te maken en deze mee te nemen op de colleges. De docent heeft steeds slechts enkele exemplaren op papier bij zich.

De woordenlijsten zijn hier opgenomen bij wijze van vrijblijvende service voor wie wil.  In het algemeen zijn de lijsten van goede kwaliteit, maar studenten kunnen zich niet beroepen op de lijsten als waren het onbetwistbare autoriteiten! Kortom: gebruik van de lijsten is voor eigen risico! Bij de woordenlijsten vind je ook nog een overzicht van het pensum.

Voor de bibliografie is gebruik gemaakt van een handige en complete lijst op de homepage van de Petronian Society München Section.

Verder kun je nog nieuwe vertaalde brieven vinden (en maken) en zijn  er enkele 

Voor aanvullingen, opmerkingen en meer kan iedereen mij aanspreken of e-mailen.

 begin | schema | teksten | woordenlijsten | pensum | bibliografie | nieuwe brieven | links 

Schema 

In het tweede collegeuur wordt gezamenlijk gelezen uit het pensum. De keuze van teksten geschiedt in overleg.

Cicero

Teksten

Op de colleges worden de volgende teksten behandeld. Klik op de link om de teksten (in Word) te downloaden. Print ze zelf uit. Je kunt de lay-out natuurlijk aanpassen aan je eigen smaak.

Als een link nog niet aanwezig is, betekent dit dat de teksten nog niet beschikbaar zijn. Mocht dit ook het weekeinde voor een college het geval zijn, dan zorgt de docent voor papieren kopieën voor alle delenemers.

Teksten bij college 1

Teksten bij college 2

Teksten bij college 3/4

Teksten bij college 5 

Teksten bij college 6  

Teksten bij college 7 (9 pagina's)
        voor de liefhebbers: dezelfde teksten, maar nu met Engels commentaar en noten (26 pagina's)

Woordenlijsten

De onderstaande woordenlijsten kunnen door deelnemers aan de colleges vrijelijk worden gedownload, geprint en gebruikt worden. De originele papieren lijsten zijn hier ingescand (op 70% van de grootte, dit om de bestanden hanteerbaar te houden) en als JPG bestanden opgeslagen, en vervolgens bijeen gezet in een Word bestand. Voor de liefhebbers en/of bezitters van een snelle verbinding zijn de bestanden ook downloadbaar in PDF-formaat. (De inhoud is identiek).

Waarschuwing: hoewel de woordenlijsten naar best vermogen zijn gemaakt, geldt hier dezelfde regel als voor alle hulpmiddelen: hanteer ze voorzichtig en kritisch. geloof niet blindelings wat er in staat, maar beschouw ze als instrument bij je interpretatie.

Pensum

Het pensum is afhankelijk van de groep waarin het college wordt gevolgd. Het college wordt in het jaar 2004-2005 gegeven aan 2e jaars GLTC en, apart, aan 2e jaars van de 'Zij-instroom'.

 begin | schema | teksten | woordenlijsten | pensum | bibliografie | nieuwe brieven | links 

Bibliografie

Onderstaande bibliografie is overgenomen van:

http://www.petroniansociety.privat.t-online.de/briefebib.html

NB De hier opgenomen gedeelten zijn een selectie. Weggelaten zijn alle teksten die niet behandeld worden, zoals alle vormen van brieven in verzen. Wie hierover meer wil weten, kan alsnog de volledige lijst opzoeken via bovengenoemde link.

RÖMISCHE BRIEFLITERATUR 
VON CICERO BIS PLINIUS D. JÜNGEREN


GATTUNGSÜBERGREIFENDE LITERATUR 

1. Sammelausgaben 

[1] M. Hofmann (Hg.), Antike Briefe. Im Urtext mit Übertragung, München 1935 (Sammlung Tusculum). 
[2] Briefe des Altertums, ausgew., eingel. u. teilw. neu übers. v. H. Rüdiger, Zürich/Stuttgart (1941), 21965 (BAW). 
[3] P. Cugusi (Hg.), Epistolographi Latini minores, I: Aetatem anteciceronianam amplectens, II: Aet. Ciceronianam et Augusteam ampl., jeweils 1: Testimonia et fragmenta, 2: Comm. crit., Torino 1970-79. 

2. Untersuchungen 

[4] J. Babl, De epistularum formulis, Progr. Bamberg 1893. 
[5] Dziatzko, Brief, RE III 1, 1897, 836-843. 
[6] H. Peter, Der Brief in der römischen Litteratur, Leipzig 1901 = Hildesheim 1965. 
[7] W. Riepl, Das Nachrichtenwesen des Altertums, Leipzig 1913 = Hildesheim/New York 1972. 
[8] Sykutris, Epistolographie, RE Suppl. V, 1931, 185-220. 
[9] J. Schneider, Brief, RAC 2, 1954, 564-585. 
[10] H. Koskenniemi, Studien zur Idee und Phraseologie des griechischen Briefes bis 400 n. Chr., Helsinki 1956 [bes. 18-63: Antike Brieftheorie]. 
[11] G. Luck, Brief und Epistel in der Antike, Das Altertum 7, 1961, 77-84. 
[12] B. Kytzler, Brief, LdAW (1965), 496-501 = dtv-Lexikon d. Antike Bd., 1, 1969, 261-266. 
[13] P. L. Schmidt, Epistolographie, Der kl. Pauly II, 1967, 324-327. 
[14] P. Cugusi, Studi sull’epistolografia I. II., Ann. Fac. Lett. Univ. Cagliari 33, 1970, 5-112; 35, 1972, 5-167. 
[15] K. Thraede, Grundzüge griechisch-römischer Brieftopik, München 1970 (Zetemata 48). 
[16] P. L. Schmidt, Catos Epistula ad M. filium und die Anfänge der römischen Briefliteratur, Her-mes 100, 1972, 568-576. 
[17] K. Thraede, Zwischen Gebrauchstext und Poesie. Zur Spannweite der antiken Gattung Brief, Acta collo-quii didactici classici octavi. Didactica Gandensia 20, 1980, 179-218. 
[18] P. Cugusi, Evoluzione e forme dell’epistolografia latina nella tarda repubblica e nei primi due secoli dell’impero con cenni sull’epistolografia preciceroniana, Roma 1983. 
[19] S. K. Stowers, Letter-Writing in Greco-Roman Antiquity, Philadelphia, Pa. 1986. 
[20] A. J. Malherbe, Ancient Epistolary Theorists, Atlanta, Ga. 1988. 
[21] M. Lausberg, Cicero – Seneca – Plinius: Zur Geschichte des römischen Prosabriefes, Anregung 37, 1991, 82-100. 
[22] N. Holzberg (Hg.), Der griechische Briefroman. Gattungstypologie und Textanalyse, Tübingen 1994 (Classica Monacensia 8). 
[23] Alla lettera. Teorie e pratiche epistolari dai greci al novecento a cura di A. Chemello, Milano 1998 (Uni-versità degli studi di Padova. Dipartimento di Italianistica). 
[24] E. Avezzù, Alle origini dell’epistolografia. I greci e la ‘lettera’, in: Chemello [23], 1-10. 
[25] A. Cavarzere, Caro amico ti scrivo. ‘Privato’ e ‘pubblico’ nella letteratura epistolare di Roma, in: Chemello [23], 11-31. 

CICERO 

1. Bibliographien und Forschungsberichte 

[26] P. Boyancé, Das Ciceroproblem in: B. Kytzler (Hg.), Ciceros literarische Leistung, Darmstadt 1973 (WdF 240), 11-32. 
[27] B. Kytzler, Bibliographie, in: Kytzler [wie 26], 515-521. 

2. Ausgaben, Kommentare, Übersetzungen 

[28] Cicéron, Correspondance, Tome I-XI. Établ. et trad. par L.-A. Constans, Jean Bayet et Jean Beaujeu, Paris 1950-1996 (Collection des Universités de France). 
[29] W. S. Watt/D. R. Shackleton Bailey, M. Tulli Ciceronis Epistulae, I. II 1. II 2. III, Oxford 1978-1982 (OCT). 
[30] D. R. Shackleton Bailey, M. Tullius Cicero, Epistulae ad Atticum. I: Libri I-VIII. II: Libri IX-XVI, Stutt-gart 1987 (BT); ders., ... Epistulae ad Familiares. Libri I-XVI, ebd. 1988; ders., ... Ad Quintum fratrem. Epistulae ad Brutum. Accedunt Commentariolum petitionis, Fragmenta epistularum, ebd. 1988. 
[31] R. Y. Tyrell/L. C. Purser, The Correspondence of M. T. Cicero, I-VII, Dublin/London 1904 = Hildesheim 31969. 
[32] D. R. Shackleton Bailey, Cicero’s Letters to Atticus, I-VII, Cambridge 1965-1970; ders. Epistu-lae ad familiares, I-II ... 1977; ders., ... Epistulae ad Quintum fratrem et M. Brutum, ... 1980. 
[33] Cicero, Lettere dall’esilio dalle Epistulae ad Atticum, ad Familiares, ad Quintum fratrem. Intro-duzione, testo, traduzione, commento. A cura di Rita Degl’Innocenti Pierini, Firenze 1996 (Il nuovo melograno 39). 
[34] Cicero, The Letters of January to April 43 BC. Ed. with an Introduction, Translation and Commentary by M. M. Willcock, Warminster, Wiltsh. 1995. 
[35] H. Kasten (Hg.), M. Tullius Cicero, Atticus-Briefe, lat.-dt. (1959), München 41990; ders., ... An seine Freunde ... (1959) ... 41989; ders., ... An Bruder Quintus. An Brutus. Brieffragmente, dazu Q. Tullius Cicero, Denkschrift über die Bewerbung ... (1959) ... 21976. 
[36] M. Tullius Cicero, Epistulae. Leben in Politik und Briefen, München 1980 (dtv 9162) [= Aus-wahl aus [35]]. 
[37] Cicero, Epistolae ad Atticum/Briefe an Atticus. Lat./Dt. Ausw., Übers. u. Hrsg.: D. Schmitz, Stuttgart 1992 (Universal-Bibliothek 8786). 
[38] Cicero, Epistulae ad Quintum/Briefe an den Bruder Quintus. Lat./Dt. Übers. u. Hrsg.: U. Blank-Sangmeister, Stuttgart 1993 (Universal-Bibliothek 7095). 
[39] D. R. Shackleton Bailey, Onomasticon to Cicero’s Letters, Stuttgart/Leipzig 1995. 

3. Gesamtdarstellungen und Arbeiten zu übergreifenden Themen 

[40] B. R. Abeken, Cicero in seinen Briefen. Ein Leitfaden durch dieselben, Hannover 1835. 
[41] G. Misch, Geschichte der Autobiographie I: Das Altertum (1907), Frankfurt 1949/50 [206-216 zu Cic. Att.]. 
[42] W. Dammann, Cicero quomodo in epistulis sermonem hominibus, quos appellat, et rebus, quas tangit, accommodaverit, Diss. Greifswald 1910. 
[43] K. Büchner, M. T. Cicero, Briefe, RE VII A 1, 1939, 1192-1235. 
[44] F. Lossmann, Beobachtungen zu Ciceros Briefen aus den Jahren 62-54, Diss. Freiburg (1944) 1949. 
[45] H. Koskenniemi, Cicero über die Briefarten, Arctos N. S. 1 (FS Linkomies), 1954, 97-102. 
[46] R. Ernstberger, Studien zur Selbstdarstellung Ciceros in seinen Briefen, Diss. Heidelberg 1956 (ms.). 
[47] F. Lossmann, Cicero und Caesar im Jahre 54. Studien zur Theorie und Praxis der römischen Freundschaft, Wiesbaden 1962 (Hermes Einzelschr. 17). 
[48] A. A. Penz, Ciceros Selbstgefühl und Ruhmeserwartung in seinen Reden und Briefen bis zum Jahre 57 v. Chr., Diss. Innsbruck 1971 (ms.). 
[49] M. v. Albrecht, Cicero. Sprache und Stil (Briefe), RE Suppl. 13, 1973, 1271-1286. 
[50] P. L. Schmidt, Cicero und die republikanische Kunstprosa, in: M. Fuhrmann (Hg.), Römische Literatur, Frankfurt a. M. 1974 (Neues Hb. d. Altertumswiss. 3), bes. 166-170. 
[51] M. Wistrand, Cicero Imperator. Studies in Cicero’s Correspondence, Göteborg 1979 [dazu Rez. Linderski, Gnomon 52, 1980, 782-785]. 
[52] F. Trisoglio, La lettera ciceroniana come specchio di umanità, Torino 1985. 
[53] W. Jäger, Briefanalysen. Zum Zusammenhang von Realitätserfahrung und Sprache in Ciceros Briefen, Frankfurt a. M./Berlin/New York 1986 (Studien z. klass. Philol. 26). 
[54] A. Weische, Plinius d. J. und Cicero. Untersuchungen zur römischen Epistolographie in Republik und Kaiserzeit, ANRW II 33.1, 1989, 375-386. 
[55] B. Baldwin, Greek in Cicero’s Letters, AClass 35, 1992, 1-17. 
[56] G. O. Hutchinson, Cicero’s Correspondence: A Literary Study, Oxford 1998. 
[57] W. C. Schneider, Vom Handeln der Römer. Kommunikation und Interaktion der politischen Führungsschicht vor Ausbruch des Bürgerkriegs im Briefwechsel mit Cicero, Hildes-heim/Zürich/New York 1998 (Spudasmata 66). 
[58] O. Nikitinski, Die (mündliche) Rolle von Briefboten bei Cicero, in: L. Benz (Hg.), ScriptOralia Romana. Die römische Literatur zwischen Mündlichkeit und Schriftlichkeit, Tübingen 1999 (ScriptOralia 118). 

4. Zu einzelnen Briefen 

[59] O. Fleming, Cicero ad Quintum fratrem I, 1, Diss. Tübingen 1953 (ms.). 
[60] M. Demmel, Cicero und Paetus (ad Fam. IX, 15-26), Diss. Köln 1962. 
[61] K. Büchner, Cicero an den Imperator Lentulus de re publica (1969), in: ders., Studien zur Römi-schen Literatur IX: Römische Prosa, Wiesbaden 1978, 44-75. 
[62] ders., Ciceros Korrespondenz mit Marcus Marcellus, in: Antidosis. FS W. Kraus, Wien 1972 (WSt Beih. 5), 49-68 = Studien [wie 61], 142-159. 
[63] W. Voit, M. Claudius Marcellus in der Korrespondenz Ciceros, Diss. Köln 1972. 
[64] K. Büchner, Praesens absens. Beobachtungen zu den Lentulus-Briefen, in: Ciceroniana. Hommages à K. Kumaniecki, Leiden 1975, 36-50. 
[65] E. L. Grasmück, Ciceros Verbannung aus Rom. Analyse eines politischen Details, in: Bonner Festgabe J. Straub, Bonn 1977, 165-177. 
[66] ders., Exilium. Untersuchungen zur Verbannung in der Antike, Paderborn/München/Wien 1978 [bes. 110-127]. 
[67] U. Schwaiger, Untersuchungen zu Ciceros Briefwechsel mit Marcus Iunius Brutus, Diss. Inns-bruck 1979. 
[68] J. Jacobs, Publius Cornelius Dolabella in der Korrespondenz Ciceros, Diss. Köln 1982. 
[69] R. Hariman, Political Style in Cicero’s Letters to Atticus, Rhetorica 7, 1989, 145-158. 
[70] M. H. Dettenhofer, Cicero und C. Cassius Longinus: Politische Korrespondenz ein Jahr vor Caesars Er-mordung (Cic. fam. 15, 16-19), Historia 39, 1990, 249-256a. 
[71] P. B. Harvey, Cicero Epistulae ad Quintum fratrem et ad Brutum: Content and Comment, Athenaeum 68, 1990, 319-350; 69, 1991, 17-29. 
[72] P. Cugusi, Sidonio, Epist. IV, 22, Plinio, Epist V 8 e Cicerone, fam. V 12, in: Studi di filologia classica in onore di Giusto Monaco, Palermo 1991, III: Letteratura latina dall’età di Tiberio all’età del basso impero, 1329-1333. 
[73] J.-M. Claassen, Cicero’s Banishment: Tempora et Mores, AClass 35, 1992, 19-47. 
[74] N. Rudd, Stratagems of Vanity: Cicero, Ad familiares 5.12 and Pliny’s Letters, in: T. Woodman/J. Powell (Hgg.), Author and Audience in Latin Literature, Cambridge 1992, 18-32. 
[75] M. J. G. Gray-Fow, Qui mare teneat (Cic. Att. 10.8): Caesar, Pompey, and the Waves, C&M 44, 1993, 141-179. 
[76] G. O. Hutchinson, Ciceros Briefe als Literatur (ad Att. 1,16), Hermes 121, 1993, 441-451. 
[77] A. Robinson, Cicero’s References to His Banishment, CW 87, 1994, 475-480. 
[78] J. Leonhardt, Theorie und Praxis der deliberatio bei Cicero: der Briefwechsel mit Atticus aus dem Jahre 49, ACD 31, 1995, 153-171. 
[79] C. Di Spigno, Punti di orientamento per una ‘lettura’ delle Epistole di Cicerone ad Attico, BStudLat 28, 1998, 402-407. 
[80] H. van Rooijen-Dijkman, ‘Ik brand van verlangen naar Rome.’ Cicero’s correspondentie tijdens zijn gouvernenschap van Cilicië, Hermeneus 70, 1998, 173-187. 
[81] K. Janssen, Ein römischer Mann zwischen Anspruch und Wirklichkeit, AU 42.2, 1999, 49-55. [bes. zu fam. 14.3] 

SENECA 

1. Bibliographien und Forschungsberichte 

[383] F.-R. Chaumartin, Quarante ans de recherche sur les œuvres philosophiques de Sénèque (Biblio-graphie 1945-1985), ANRW II 36.3, 1989, 1545-1605. [Epist. mor.: 1585-1594] 
[384] A. L. Motto/J. R. Clark, Seneca. A Critical Bibliography 1900-1980. Scholarship on His Life, Thought, Prose and Influence, Amsterdam 1989. 

2. Ausgaben, Kommentare, Übersetzungen 

[385] L. D. Reynolds (Hg.), L. Annaei Senecae ad Lucilium Epistulae Morales, I-II, Oxford 1965 (OCT). 
[386] L. Annaeus Seneca, Ad Lucilium epistulae morales I-LXIX. An Lucilius, Briefe über die Ethik 1-69. Übers., eingel. u. m. Anm. vers. v. M. Rosenbach, Darmstadt 1974 (Seneca-Studienausg. 3). 
[387] F. Loretto/R. Rauthe/H. Gunnermann (Ü.), L. Annaeus Seneca, Epistulae morales ad Lucilium/Briefe an Lucilius über Ethik, lt. u. dt., Stuttgart 1977ff. (Universal-Bibliothek 2132-2137. 2139-2143. 9370-9373). [15 Bde. = Buch I-XVIII] 
[388] C. D. N. Costa, Seneca, 17 Letters. With Translation and Commentary, Warminster 1988. 

3. Gesamtdarstellungen und Arbeiten zu übergreifenden Themen 

[389] U. Knoche, Der Gedanke der Freundschaft in Senecas Briefen an Lucilius, Arctos N. S. 1, 1954, 83-96 = G. Maurach (Hg.), Seneca als Philosoph, Darmstadt 1975 (WdF 414), 149-166. 
[390] H. H. Studnik, Die Consolatio mortis in Senecas Briefen, Diss. Köln 1958. 
[391] H. Krefeld, Senecas Briefe an Lucilius, AU 5.3, 1962, 86-98. 
[392] W. Brinckmann, Der Begriff der Freundschaft in Senecas Briefen, Diss. Köln 1963. 
[393] E. G. Schmidt, Der Begriff des Guten in der hellenistischen Philosophie. Ein Beitrag zur Erklä-rung der Seneca-Briefe, Habil.-Schr. Jena 1963 (ms.). 
[394] H. Cancik, Untersuchungen zu Senecas Epistulae morales, Hildesheim 1967 (Spudasmata 18). 
[395] G. Maurach, Der Bau von Senecas Epistulae morales, Heidelberg 1970 (Bibl. d. klass. Altertumswiss. NF 2. Reihe Bd. 30). 
[396] D. A. Russell, Letters to Lucilius, in: C. D. N. Costa (Hg.), Seneca, London/Boston 1974, 70-97. 
[397] M. Kölle, Totum in exiguo als Lebensform und Kunstprinzip in Senecas philosophischen Schriften, Diss. Heidelberg 1975. 
[398] B. L. Hijmans jr., Inlaboratus et facilis. Aspects of Structure in Some Letters of Seneca, Leiden 1976 (Mnemosyne Suppl. 38). [dazu Rez. M. Lausberg, Gnomon 54, 1982, 198-200] 
[399] K. Abel, Das Problem der Faktizität der Senecanischen Korrespondenz, Hermes 109, 1981, 472-499. 
[400] ders., Seneca. Leben und Leistung, ANRW II 32.2, 1985, 153-775.[bes. 745-752] 
[401] M. Wilson, Seneca’s Epistles to Lucilius. A Revaluation, Ramus 16, 1987, 102-121. 
[402] E. Sangalli, Tempo narrato e tempo vissuto nelle Epistulae ad Lucilium di Seneca, Athenaeum 66, 1988, 53-67. 
[403] H. Freise, Die Bedeutung der Epikur-Zitate in den Schriften Senecas, Gymnasium 96, 1989, 532-556. 
[404] G. Mazzoli, Le ‘Epistulae Morales ad Lucilium’ di Seneca. Valore letterario e filosofico, ANRW II 36.3, 1989, 1823-1877. 
[405] G. Braschi, L’uso stilistico della sintazzi nelle Epistulae morales ad Lucilium di Seneca, RCCM 32, 1990, 91-103. 
[406] J. Blänsdorf, L’interprétation psychologique de l’autarkeia stoïcienne chez Sénèque, in: R. Chevalier/R. Poignault (Hgg.), Présence de Sénèque, Paris 1991 (Caesarodunum 24 bis). 
[407] I. Lana, Le ‘Lettere a Lucilio’ nella letteratura epistolare, in: P. Grimal (Hg.), Sénèque et la prose latine, Vandœuvres-Genève 1991 (Entretiens sur l’Antiquité Classique 36), 253-311. 
[408] G. Maurach, Seneca: Leben und Werk, Darmstadt 1991. [Epistulae morales: 157-177] 
[409] G. Mazzoli, Effetti di cornice nell’epistolario di Seneca a Lucilio, in: A. Setaioli (Hg.), Seneca e la cultura. Atti del convegno..., Napoli 1991, 67-87. 
[410] P. Grimal, Le vocabulaire de l’intériorité dans l’œuvre philosophique de Sénèque, in: La langue latine, langue de la philosophie. Actes du colloque organisé par l’École française de Rome avec le concours de l’Université de Rome ‘La Sapienza’ (Rome, 17-19 mai 1990), Paris/Roma 1992, 141-160. 
[411] T. Habinek, An Aristocracy of Virtue: Seneca on the Beginnings of Wisdom, YCS 29, 1992, 187-203. 
[412] J. Meyers, Sénèque et le temps. Du De brevitate vitae aux Lettres à Lucilius, in: Serta Leodiensia secunda. Mélanges publiés par les Classiques de Liège à l’occasion du 175e anniversaire de l’université, Liège 1992, 357-365. 
[413] P. Mitsis, Seneca on Reason, Rules and Moral Development, in: J. Brunschwig/M. C. Nussbaum (Hgg.), Passions and Perceptions: Studies in Hellenistic Philosophy of Mind. Proceedings of the Fifth Symposium Hellenisticum, Cambridge 1993, 285-312. 
[414] P. Veyne, Weisheit und Altruismus. Eine Einführung in die Philosophie Senecas, aus dem Franz.  v. H. Fließbach, Frankfurt a. M. 1993 (Fischer-Tb. 11473). 
[415] S. Wyszomirski, Der virtus-Begriff in den philosophischen Schriften von L. Annaeus Seneca. Ein semantisches Studium, Torún 1993. 
[416] E. Hachmann, Die Führung des Lesers in Senecas Epistulae morales, Münster 1995 (Orbis anti-qua 34). 
[417] H. Hine, Seneca, Stoicism, and the Problems of Moral Evil, in: Innes/Hine/Pelling [wie 118], 93-106. 
[418] F.-H. Mutschler, Dialogi and Epistulae. Observations on Seneca’s Development as a Philosophical Writer, JAC 10, 1995, 85-100. 
[419] C. Neumeister, Gedanken über den rechten Gebrauch der Zeit in Senecas Epistulae ad Lucilium, in: G. Alföldy/T. Hölscher/R. Kettemann/H. Petersmann (Hgg.), Römische Lebenskunst. Inter-disziplinäres Kolloquium zum 85. Geburtstag von V. Pöschl, Heidelberg, 2.-4. Februar 1995, Heidelberg 1995, 67-77. 
[420] V. J. Rosivach, Seneca on the Fear of Poverty in the Epistulae Morales, AC 64, 1995, 91-98. 
[421] E. Hachmann, Die Spruchepiloge in Senecas Epistulae morales, Gymnasium 103, 1996, 385-410. 
[422] J. Küppers, ‘Kosmosschau’ und virtus in den Philosophica Senecas, A&A 42, 1996, 57-75. 
[423] F.-R. Chaumartin, Les Lettres à Lucilius: la transparence inaccessible?, in: Lévy/Pernot [wie 229], 145-156. 
[424] M. Fuhrmann, Seneca und Kaiser Nero. Eine Biographie, Berlin 1997. [Epist. mor.: 298-305] 
[425] E. Hachmann, Die Freundschaftsthematik in Senecas Epistulae morales, in: B. Czapla/T. Leh-mann/S. Liell (Hgg.), Vir bonus dicendi peritus. FS für A. Weische zum 65. Geburtstag, Wies-baden 1997, 135-143. 
[426] M. Wilson, The Subjugation of Grief in Seneca’s Epistles, in: S. M. Braund/C. Gill (Hgg.), The Passion in Roman Thought and Literature, Cambridge 1997, 48-67. 
[427] J. Blänsdorf, Senecas Kritik am Menschenbild des Horaz, in: Radke [wie 145], 35-46. 
[428] F.-H. Mutschler, Variierende Wiederholung. Zur literarischen Eigenart von Senecas philosophischen Schriften, in: M. Baumbach/H. Köhler/A. M. Ritter (Hgg.), Mousopolos Ste-phanos. FS H. Görgemanns, Heidelberg 1998, 143-159. 

4. Zu einzelnen Briefen 

[429] M. v. Albrecht, Meister römischer Prosa von Cato bis Apuleius, Heidelberg 21983, 138-151. [epist. 1] 
[430] ders., Klassikerlektüre in therapeutischer Sicht. Senecas zweiter Brief an Lucilius, in: F. De-creus/C. De-roux (Hgg.), Hommages à Jozef Veremans, Bruxelles 1986 (Coll. Latomus 193), 1-10. 
[431] H. Harich, De Nerone non agitur. Zur siebenten Epistel Senecas an Lucilius, SO 65, 1990, 93-100. 
[432] W. Richter, Seneca und die Sklaven, Gymnasium 65, 1958, 196-218. [epist. 47] 
[433] K. R. Bradley, Seneca and Slavery, C&M 37, 1986, 161-172. 
[434] E. Lefèvre, Der Mensch und das Schicksal in stoischer Sicht. Senecas 51. und 107. Brief, AU 26.3, 1983, 61-73. 
[435] O. Wenskus, Der seekranke Odysseus: Senecas 53. Brief, Hermes 122, 1994, 479-485. 
[436] M. V. Ronninck, Suave mari magno: an echo of Lucretius in Seneca’s Epistle 53, AJPh 116, 1995, 653f. 
[437] H. Krefeld, Senecas Aneignung griechischer Philosophie. Dargestellt an dem 65. Brief der Epistulae morales, in P. Neukam (Hg.), Reflexionen antiker Kulturen, München 1986 (Dialog Schule-Wiss. Klass. Sprachen und Literaturen 20), 60-77. 
[438] I. Lana, ‘Pingue otium et arbitrium sui temporis’ (Seneca, Epist. LXXIII 10), in: Voci di molte acque. Miscellanea di studi offerti a E. Corsini, Torino 1994, 225-236 =J.-M. André/J. Dangel/P. Demont (Hgg.), Les loisirs et l’héritage de la culture classique. Actes du XIIIe congrès de l’Association Guillaume Budé (Dijon, 27-31 août 1993), Bruxelles 1996 (Coll. Latomus 230), 425-433. 
[439] L. Voit, Zum 74. Brief der Epistulae morales Senecas, Informationen zum Altsprachl. Unterricht 2, 1980, 96-104. 
[440] P. H. Schrijvers, Douleur, où est ta victoire? À propos de la lettre 78 de Sénèque, Mnemosyne 43, 1990, 374-394. 
[441] M. F. Buffa Giolito, Alla conquista della vetta: coordinate retoriche per una rilettura dell’Ep. 84 di Seneca, in: Serta antiqua et mediaevalia. Comitato scientifico: M. G. Angeli Bertinelli et al.; Comitato di redazione: M. F. Butta et al., Roma 1997, 67.88. 
[442] A. Stückelberger, Senecas 88. Brief. Über Wert und Unwert der freien Künste. Text-Übers.-Komm., Heidelberg 1965. 
[443] M. Isnardi Parente, Posidonio in Seneca, Epist. 88, 20ss., PP 48, 1993, 280-287. 
[444] dies., Seneca, Epitteto e le grande partizioni tematiche della filosofia ellenistica: un confronto, in: Filellenismo e tradizionalismo a Roma nei primi due secoli dell’Impero (Convegno internazionale, Roma 27-28 aprile 1995, Atti dei Convegni Lincei 125), Roma 1996, 211-224. 
[445] H. Zechel, L. A. Seneca, Brief 89. Textkritische Ausgabe mit Sachkommentar und sprachl.-stilist. Erläuterungen, Diss. Würzburg 1966. 
[446] B. Inwood, Seneca and Psychological Dualism, in: Brunschwig/Nussbaum [wie 413], 150-183. [161-164 zu Ep. 92] 
[447] G. Prigione Malaspina, Seneca e il problema dell’animus nella lettera 98, CCC 12, 1991, 129-137. 
[448] A. D. Leeman, The Epistolary Form of Sen. Ep. 102, Mnemosyne 4th s. 4, 1951, 175-181. 
[449] H. Krefeld, Senecas Lehre vom Mensch, Gymnasium 96, 1989, 376-384. [epist. 106] 
? [434] Lefèvre [zu ep. 107] 
[450] J. Pigeaud, L’écart et le travers: quelques remarques sur la suite des raisonnements dans la lettre 114 de Sénèque, in: Chevalier/Poignault [wie 406], 203-220. 
[451] S. Wyszomirski, Die stoische Unterscheidung zwischen ????? und ?????? in den philosophi-schen Schriften von Seneca, Eos 79, 1991, 55-59. [bes. zu Ep. 117] 
[452] E. G. Schmidt, Der 118. Brief des Seneca. Eine Studie zur Polemik zwischen Stoa und Peripatos, Diss. Leipzig 1958 (ms.). 

PLINIUS 

1. Bibliographien und Forschungsberichte 

[453] F. Römer, Plinius d. J. Forschungsbericht 3, AAHG 28, 1975, 153-200; IV. Bericht, ebd. 40, 1987, 153-198. 
[454] E. Aubrion, La ‘Correspondence’ de Pline le Jeune: Problèmes et orientations actuelles de la re-cherche, ANRW II 33.1, 1989, 304-374. 

2. Ausgaben, Kommentare, Übersetzungen 

[455] R. A. B. Mynors (Hg.), C. Plini Caecili Secundi Epistularum libri decem, Oxford 1963 (OCT). 
[456] A. N. Sherwin-White, The Letters of Pliny. A Historical and Social Commentary, Oxford 1966. 
[457] H. Kasten (Hg.), C. Plini Secundi Epistularum libri decem, lt. u. dt. (1968), München 51984 (Sammlung Tusculum) = Berlin 1982 (Schr. u. Quellen d. Alten Welt 35). 
[458] Plinius, Epistulae. Auswahl. Mit Einf., textkrit. App. u. Komm. hrsg. v. H. Philips, Paderborn 1986 (UTB 1399). 
[459] Plinius, Epistulae/Briefe, lt. u. dt. v. H. Philips u. M. Giebel, 10 Bde., Stuttgart 1987ff. (Universal-Bibliothek 6979-6988). [auch in einem Band] 
3. Gesamtdarstellungen und Arbeiten zu übergreifenden Themen 

[460] G. Merwald, Die Buchkomposition des Jüngeren Plinius (Epistulae I-‚IX), Diss. Erlangen-Nürn-berg 1964. 
[461] K. Zelzer, Zur Frage des Charakters der Briefsammlung des jüngeren Plinius, WSt 77, 1964, 144-161. 
[462] A. N. Sherwin-White, Pliny. The Man and His Letters, G&R 16, 1969, 76-90. 
[463] H.-P. Bütler, Die geistige Welt des jüngeren Plinius. Studien zur Thematik seiner Briefe, Heidel-berg 1970 (Bibl. d. klass. Altertumswiss. 2. Reihe 38). [dazu Rez. Rösler, Gnomon 45, 1975, 453-457] 
[464] F. Trisoglio, La personalità di Plinio il giovane nei suoi rapporti con la politica, la società e la letteratura, Torino 1972. 
[465] C. Gnilka, Trauer und Trost in Plinius’ Briefen, SO 49, 1973, 105-125. 
[466] H. Offermann, Plinius naiv?, in: Apophoreta. FS U. Hölscher, Bonn 1975, 122-144. 
[467] B. Radice, The Letters of Pliny, in: T. A. Dorey (Hg.), Empire and Aftermath. Silver Latin II, London/Boston 1975, 119-142. 
[468] E. Lefèvre, Plinius-Studien I: Römische Baugesinnung und Landschaftsauffassung in den Vil-lenbriefen (2,17; 5,6), Gymnasium 84, 1977, 519-541; ders. Plinius-Studien II: Diana und Minerva. Die beiden Jagd-Billete an Tacitus (1,6; 9,10), ebd. 85, 1978, 37-47; III: Die Villa als geistiger Lebensraum (1,3; 1,24; 2,8; 6,31; 9,36), ebd. 94, 1987, 247-262; IV: Die Naturauffas-sung in den Beschreibungen der Quelle am Lacus Lavius (4,30), des Clitumnus (8,8) und des Lacus Vadimo (8,20), ebd. 95, 1988, 236-269; V: Vom Römertum zum Ästhetizismus. Die Würdigungen des älteren Plinius (3,5), Silius Italicus (3,7) und Martial (3.21), ebd. 96, 1989, 113-128; VI: Der große und der kleine Plinius. Die Vesuv-Briefe (6,16; 6,20), ebd. 103, 1996, 193-215; VII: Cicero, das unverreichbare Vorbild (1,2; 3,15; 4,8; 7,4; 9,21), ebd., 333-353. 
[469] F. Gamberini, Stylistic Theory and Practice in the Younger Pliny, Hildesheim etc. 1983. 
[470] R. Syme, Correspondents of Pliny, Historia 34, 1985, 324-359. 
[471] ders., The Dating of Pliny’s Latest Letters, CQ 35, 1985, 176-359. 
[472] P. Soverini, Tra retorica e politica in età imperiale. Studi su Plinio il Giovane, Frontone e la Historia Au-gusta, Bologna 1988. 
[473] M. Vielberg, Bemerkungen zu Plinius d. J. und Tacitus, WJA N. F. 14, 1988, 171-183. 
[474] N. Scivoletto, Urbs, municipia, villae e studia nell’epistolario di Plinio, GIF 41, 1989, 179-193. 
? [54] Weische 
[475] P. W. De Neeve, A Roman Landowner and His Estates: Pliny the Younger, Athenaeum 68, 1990, 363-402 = SIFC 85, 3a serie 10, 1992, 335-344. 
[476] J.-A. Shelton, Pliny the Younger and the Ideal Wife, C&M 41, 1990, 163-186. 
[477] H. Pavis d’Escurac, Nature et campagne à travers la correpondence de Pline la Jeune, Ktèma 16, 1991, 185-194 = G. Siebert (Hg.), Nature et paysage dans la pensée et l’environment des civili-sations antiques. Actes du colloque de Strasbourg 11-12 juin 1992, Paris 1996 (Université des sciences humaines de Strasbourg. Travaux du Centre de recherche sur le proche-orient et la Grèce antiques 14), 183-192. 
[478] R. Gazich, Retorica dell’ostentazione nelle lettere di Plinio, in: P. V. Cova/R. Gazich/G. E. Man-zoni/G. Melzani, Letteratura latina dell’Italia settentrionale. Cinque studi, Milano 1992, 141-195. 
[479] G. Melzani, Elementi della lingua d’uso nelle lettere di Plinio il Giovane, in Cova/Gazich usw. [wie 478], 197-244. 
[480] H. Pavis d’Escurac, Pline le Jeune et lettres de recommandation, in: La mobilité sociale dans le monde romain: Actes du Colloque organisé à Strasbourg (novembre 1988) par l’institut et le groupe de recherche d’histoire romaine, èd. par E. Frézouls, Strasbourg 1992 (Contributions et travaux de l’Institut d’histoire romaine de l’Université des Sciences Humaines de Strasbourg 5), 55-69. 
? [74] Rudd 
[481] P. Jal, Pline épistolier, écrivain superficiel?: quelques remarques, REL 71, 1993, 212-227. 
[482] D. P. Kehoe, Investment in Estates by Upper-Class Landowners in Early Imperial Italy: the Case of Pliny the Younger, in: H. Sancisi-Weerdenberg/R. J. van der Spek/H. C. Teither/H. T. Wal-linga (Hgg.), De agricultura. In memoriam P. W. de Neeve (1945-1990), Amsterdam 1993, 214-237. 
[483] H. Krasser, Extremas pudeat redisse – Plinius im Wettstreit mit der Vergangenheit. Zu Vergilzitaten beim jüngeren Plinius, A&A 39, 1993, 144-154. 
[484] H. Offermann, Offenheit oder Maskierung: Plinius, Anregung 39, 1993, 83-92. 
[485] N. Barbuti, La nozione di fides in Tacito e Plinio il Giovane, in: M. Pauri (Hg.), Epigrafia e territorio. Politica e società. Temi di antichità romane. III, Bari 1994, 271-299. 
[486] S. Gori, Le nozioni di honos e munus in Plinio il Giovane, in: Pauri [wie 485], 353-373. 
[487] R. v. Haehling, Sozialer Frieden und Standesdenken aus der Sicht des jüngeren Plinius, in: R. Günther/S. Rebenich (Hgg.), E fontibus haurire. Beiträge zur römischen Geschichte und zu ihren Hilfswissenschaften (H. Chantraine zum 65. Geburtstag), Paderborn usw. 1994, 45-61. 
[488] C. I. Illias-Zarifopol, Portrait of a Pragmatic Hero: Narrative Strategies of Self-Presentation in Pliny’s Letters, Diss. Indiana Univ. Bloomington (Ind.) 1994. 
[489] G. Aricò, Plinio il Giovane e la poesia, in: Storia letteratura e arte a Roma nel secondo secolo dopo Cristo: Atti del Convegno: Mantova 8-9-19 ottobre 1992, Firenze 1995, 27-41. 
[490] A. Gonzales, Esclaves, affranchis et ‘familia’ dans la ‘Correspondance’ de Pline le Jeune. Hiérarchies internes et promotion liées aux services, in: M. Maggi/G. Cordiano (Hgg.), Schiavi e dipendenti nell’ambito dell‘ ‘oikos’ e della ‘familia’. Con un indice delle fonti di M. Rettinato, Pisa 1997, 329-376. 
[491] C. Guerrini, I diminutivi nell’epistolario di Plinio il Giovane. Una nota stilistica, in: Discentibus obvius. Omaggio degli allievi a D. Magnino, Como 1997, 53-71. 
[492] M. Ludolph, Epistolographie und Selbstdarstellung. Untersuchungen zu den ‘Paradebriefen’ Plinius des Jüngeren, Tübingen 1997 (Classica Monacensia 17). 
[493] J. Radicke, Die Selbstdarstellung des Plinius in seinen Briefen, Hermes 125, 1997, 447-469. 

4. Zu einzelnen Briefen 

? [429] Albrecht, 190-196. [I 6] 
[494] H. Krasser, Claros colere vivos oder über engagierte Bewunderung. Zum Selbstverständnis des jüngeren Plinius, Philologus 137, 1993, 62-71. [I 16 und 17] 
[495] A. M. Riggsby, Pliny on Cicero and Oratory, AJPh 116, 1995, 123-135. [I 20] 
[496] H. Pflips, Ciceronachahmung und Ciceroferne des jüngeren Plinius. Ein Kommentar zu den Briefen de Plinius über Repetundenprozesse (epist. 2,11; 2,12; 3,9; 4,9; 5,20; 6,13; 7,6), Diss. Münster 1973. 
[497] R. Förtsch, Archäologischer Kommentar zu den Villenbriefen des jüngeren Plinius, Mainz 1993 (Beiträge zur Erschließung hellenistischer und kaiserzeitlicher Skulptur und Architektur 13). [II 17 u. V 6] 
[498] E. Gunderson, Catullus, Pliny, and Love-Letters, TAPhA 127, 1997, 201-231. [222-229 zu III 3] 
[499] J.-A. Shelton, Pliny’s Letter 3.11: Rhetoric and Autobiography, C&M 38, 1987, 121-139. 
[500] W. Heilmann, Interpretation im Rahmen eines lateinischen Literaturunterrichts, AU 36.4/5, 1993, 5-22. [III 14] 
[501] D. Kehoe, Allocation of Risk and Investment on the Estates of Pliny the Younger, Chiron 18, 1988, 15-42. [III 19] 
[502] U. Fellmeth, ‘Adsumo te in consilium re familiaris...’. Ein Brief des jüngeren Plinius als Quelle für das ökonomische Denken der römischen Großgrundbesitzer bei Standortabwägungen, in: ders./H. Sonnabend (Hgg.), Alte Geschichte: Wege – Einsichten – Horizonte. FS für E. Olshau-sen zum 60. Geburtstag, Hildesheim/Zürich/New York 1998 (Spudasmata 69), 49-61. 
[503] J. Scheid, Pline le Jeune et les sanctuaires d’Italie. Observations sur les lettres IV,1, VIII,8 et IX 39, in: Splendidissima civitas. Études d’histoire romaine en hommage à F. Jacques. Réunis par A. Chastagnol, S. Demougin et C. Lepelley, Paris 1996 (Histoire ancienne et médiévale 40), 241-258. 
[504] G. Gessenharter, Ein römischer Ehemann über seine junge Frau (Plinius sec., ep. IV 19), AU 42.2, 1999, 28-32. 
[505] B. Pieri, Poesia e amicizia in un epigramma di Senzio Augurino (Plin. Epist. IV 27,4), Eikasmos 6, 1995, 191-202. 
? [72] Cugusi [V 8] 
[506] J. Bodel, Minicia Marcella: Taken Before Her Time, AJPh 116, 1995, 453-460. [V 16] 
[507] F. Lillge, Die literarische Form der Briefe Plinius’ d. J. über den Ausbruch des Vesuvs, Sokrates 6, 1918, 209-237. 273-297. [VI 16 u. 20] 
[508] A. Grandazzi, Regards sur la peinture romaine. Pline le Jeune à son cher Tacite, salut, BAGB 1992, 4, 346-366. 
[509] W. Görler, Kaltblütiges Schnarchen. Zum literarischen Hintergrund der Vesuvbriefe des jünge-ren Plinius, in: Arktouros. FS M. W. Knox, Berlin/New York 1979, 427-433. 
[510] K. Sallmann, Quo verius tradere posteris possis. Plin. epist. 6, 16, WJA N. F. 5, 1979, 209-218. 
[511] U. Eco, Portrait of the Elder as a Young Pliny: How to Build Fame, in: M. Blousky (Hg.), On Signs, Baltimore 1985, 289-302. 
[512] R. Copony, Fortes Fortuna Iuvat. Fiktion und Realität im 1. Versuvbrief des Jüngeren Plinius VI, 16, GB 14, 1987, 215-228. 
[513] O. Schönberger, Die Vesuv-Briefe des jüngeren Plinius (VI 16 und 20), Gymnasium 97, 1990, 526-548. 
[514] A. Ramírez de Verger: Erotic Language in Pliny, Ep. VII 5, Glotta 74, 1997/98, 114-116. 
[515] G. Calboli, Pline et Tacite, la lune et le soleil (Plin. epist. VII 20), I quaderni di cultura del Gal-vani, Rivista semestrale del liceo-ginnasio ‘Luigi Galvani’ in Bologna n. s. 1, 1994, 49-60. 
[516] F. Römer, Vom Spuk zur Politik. Der Gespensterbrief des Jüngeren Plinius, WHB 29, 1987, 26-36. [VII 27] 
[517] D. Kehoe, Approaches to Economic Problems in the ‘Letters’ of Pliny the Younger: the Question of Risk in Agriculture, ANRW II 33.1, 1989, 555-590. [VIII 2] 
[518] S. Wlosok, Rom und die Christen. Zur Auseinandersetzung zwischen Christentum und römischem Staat, Stuttgart 1970 (AU Beih. 1 zu Reihe 13). [27-39: X 96 u. 97] 
[519] G. J. Johnson, De conspiratione delatorum. Pliny and the Christians Revisited, Latomus 47, 1988, 417-422. 
[520] D. Fishwick, Pliny and the Christians, AJAH 9, 1984 (1990), 123-130. 
[521] D. Flach, Plinius und Tacitus über die Christen, in: P. Kneisel/V. Losemann (Hgg.), Imperium Romanum. Sutdien zur Geschichte und Rezeption. FS für K. Christ zum 75. Geburtstag, Stutt-gart 1998, 218-232. 

NACHLEBEN (sehr beschränkte Auswahl) 

? [188] Dörrie 
[522] Ovid im Urteil der Nachwelt. Eine Testimoniensammlung. Zusammengestellt v. W. Stroh, Darmstadt 1969. 
[523] M. v. Albrecht, Der verbannte Ovid und die Einsamkeit des Dichters im frühen XIX. Jahrhundert. Zum Selbstverständnis Franz Grillparzers und Aleksandr Puškins, Arcadia 6, 1971, 16-43. 
[524] P. L. Schmidt, Petrarcas Korrespondenz mit Cicero, AU 21.1, 1978, 30-38. 
[525] W. G. Müller, Der Brief als Spiegel der Seele. Zur Geschichte eines Topos der Epistolartheorie von der Antike bis zu Samuel Richardson, A&A 26, 1980, 138-157. 
[526] K. Krautter, Acsi ore ad os... Eine mittelalterliche Theorie des Briefes und ihr antiker Hintergrund, A&A 28, 1982, 155-168. 
[527] P. L. Schmidt, Die Rezeption des römischen Freundschaftsbriefes (Cicero-Plinius) im frühen Humanismus (Petrarca-Coluccio Salutati), in: Der Brief im Zeitalter der Renaissance, Weinheim 1983, 25-59. 
[528] W. Schubert, ‘Quid dolet haec?’ – Zur Sappho-Gestalt in Ovids Heroiden und in Christine Brückners Ungehaltenen Reden ungehaltener Frauen, A&A 31, 1985, 76-96. 

FACHDIDAKTISCHES ZUR RÖMISCHEN EPISTOLOGRAPHIE 

[529] H. Liebing, Ciceros Briefe im Unterricht, AU 9.1, 1966, 74-97. 
[530] U. Prutscher, Der Brief als Medium der persönlichen Mitteilung. Eine lernzielorientierte Aus-wahl aus Cicero und Plinius, AU 19.2, 1976, 5-34. 
[531] D. Schmitz, Ciceros Briefe. Eine Unterrichtssequenz für die Jahrgangsstufe 11, AU 32.1, 1989, 22-40. 
[532] M. v. Albrecht, Rezeptionsgeschichte im Unterricht. Ovids Briseis-Brief, AU 23.6, 1980, 37-53. 
[533] E. Römisch, Ovid, in: H. Krefeld (Hg.), Interpretationen lateinischer Schulautoren, Frankfurt a. M. 21970, 176-195. [zu trist. III 2] 
[534] H. Krefeld, Seneca, in: Krefeld [wie 533], 218-235. [zu epist. 51] 
[535] ders., Zur Operationalisierung von Lernzielen im LU. Dargestellt an Senecas 53. Brief, AU 16.4, 1973, 18-44. 
[536] H.-P. Bütler/H. J. Schweizer, Seneca im Unterricht, Heidelberg 1974 (Heidelberger Texte. Di-dakt. Reihe Bd. 7). 
[537] G. Reinhart, Homo Animal Rationale. Grundsätze stoischer Lebensführung und ihre künstlerische Darstellung in Senecas 1. Epistelbuch, in: LEU, Lehrerfortbildung, Reihe L, Heft 5, Stuttgart 1977. 
[538] L. Rohrmann, Philosophie im Dienste der Lebensbewältigung. Senecas ‘Epistulae morales’ im Unterricht, AU 21.2, 1978, 45-59. 
[539] J. Blänsdorf/E. Breckel, Das Paradoxon der Zeit. Zeitbesitz und Zeitverlust in Senecas Epistulae Morales und De brevitate vitae. Problem und unterrichtliche Behandlung, Freiburg/Würzburg 1983 (Heidelberger Texte. Didakt. Reihe 13). 
[540] G. Reinhart/E. Schirock, Senecas Epistulae morales. Zwei Wege zu ihrer Vermittlung, Bamberg 1988 (Auxilia 19). 
[541] W. Schindler, Speculum animi oder Das absolute Gespräch, AU 32.1, 1989, 4-21. [bes. zu epist. 40 u. 75] 
[542] H. Philips, Zeitkritik bei Plinius dem Jüngeren. Interpretation von Epist 2, 6, Anregung 22, 1976, 363-370. 
[543] E. Römisch, Der Mensch in einer Katastrophensituation. Plinius ep. 6, 20, in: H. Krefeld (Hg.), Impulse für die lateinische Lektüre. Von Terenz bis Thomas Morus, Frankfurt a. M. 1979, 124-137. 
[544] H. Philips, Ein lesenswerter Brief. Interpretation von Plinius, Epist. VII 26, Anregung 30, 1984, 184-190. 
[545] E. Bury, Humanitas als Lebensaufgabe. Prolegomena zu einer Neukonzeption der Lektüre der Plinius-Briefe, AU 32.1, 1989, 42-64. 
Weiteres in: 
[546] A. Müller/M. Schauer, Bibliographie für den Lateinunterricht. Clavis Didactica Latina, Bamberg 1994. 
 

Voor meer bibliografie van Romeinse genres en auteurs, zie:

http://www.petroniansociety.privat.t-online.de/bibliographien.htm

Met dank aan Prof.Dr. Niklas Holzberg, die al dit moeizaam bijeengezocht materiaal voor iedereen toegankelijk heeft gemaakt.

 begin | schema | teksten | woordenlijsten | pensum | bibliografie | nieuwe brieven | links 

Zelf Romeins schrijver (m/v) worden

Alle deelnemers aan het college zijn hierbij van harte uitgenodigd om zelf een 'Romeinse' brief in Nederlandse 'vertaling' te schrijven. 

Doe je voor als Cicero, Cornelia, of wie dan ook, en lucht je hart over een antiek thema of reageer op een brief uit het pensum. Altijd al eens de zeurende Cicero keihard van repliek willen dienen? Jij hebt het juiste antwoord om Seneca nu eens tot nadenken te brengen? Of jij kunt net zo'n fraai gestileerd epistel in elkaar zetten als Plinius? Grijp je kans! 

Je mag natuurlijk ook als Cicero, Terentia etc commentaar leveren over iets van deze tijd, bijvoorbeeld een onderwerp uit de actualiteit. Zorg alleen wel dat het resultaat eruit ziet als een brief. 

Mail je bijdrage naar mij, dan zal ik die (mits er aan minimumvoorwaarden van vorm en inhoud wordt voldaan en geen wetten worden overtreden...) op deze pagina erbij zetten. Natuurlijk wordt jouw eigen naam er niet bij vermeld, om de illusie niet te verstoren. Je kunt je dus rustig uitleven! Laat de anderen maar raden wie dat perfecte antwoord van Terentia, Lucilius etc. heeft geschreven. Ik ben benieuwd wie het aandurft en hoop op vele bijdragen.

Nieuw ontdekte Romeinse brieven

Bij digitaliseringswerkzaamheden in de Vaticaanse bibliotheek kwam een opmerkelijke vondst aan het licht. In een oud manuscript, dat gecatalogiseerd was als 'diverse preken en theologische traktaten uit de 15e eeuw' (Vatic. 73399A) is bij nadere inspectie een groot aantal tot nu toe onbekende brieven van Romeinse schijvers aan het licht gekomen. De opzienbarende collectie, waarvan hier een kleine keuze in vertaling wordt aangeboden, bevat brieven van kopstukken als Cicero en Plinius, maar opmerkelijk genoeg ook van hun correspondenten. Voor het eerst komen hun briefverzamelingen daarmee in de juiste contekst te staan. We horen nu de andere kant van het verhaal. De teksten werden uit het Latijn vertaald door een selecte groep jonge Nijmeegse Latinisten. Van de originele teksten is een kritische editie in voorbereiding bij een onderzoeksteam onder leiding van prof.dr. M. van der Poel, prof.dr. A.Lardinois, prof. dr. A. Kessels en prof.dr. A. Orbán (Nijmegen 2012).

brief 1: Gaius Gracchus    brief2: Lucius aan Plinius Secundus

1. Rome, december [125 v.Chr.]

Gaius Gracchus aan zijn moeder.

Lieve Moeder,

Dank voor uw brief, waaruit grote bezorgdheid spreekt. Zo duid ik althans de heftige verwijten die u mij maakt, en die, vergeeft u mij dat ik het zeg, zwaar overdreven zijn. Ik begrijp dat ik u verdriet doe door verder te gaan op de politieke weg die mijn broer is ingeslagen, maar ik denk echt dat het niet anders kan. Onze staat mag geen schade lijden, schrijft u. Maar als we niets doen, dán zal de schade op termijn niet te overzien zijn. Het is dus kiezen tussen twee kwaden: hervormingen nu, met alle eventuele onrust vandien, ook voor onze familie, of alles op zijn beloop laten, zodat de hele staat aan schulden en sociale misstanden te gronde gaat en alles als een kaartenhuis ineen zakt. Lieve moeder, dat is voor een weldenkend mens toch geen keuze?

Ik meen dat ik met mijn huidige koers de staat  niet alleen geen grote schade toebreng, maar juist goede diensten bewijs. Dat geldt trouwens ook in meer beperkte zin voor onze familie: mijn politiek is óók een loffelijk eretribuut aan uw zoon, mijn broer, die zo laaghartig door conservatieve moordenaars is afgeslacht. Hijzelf is onvervangbaar, maar zijn gedachtengoed wil ik, nee, moét ik verder uitdragen.

Daarom wil ik u vragen, lieve moeder, om mij niet meer zulke brieven te schrijven als u onlangs deed. De emotionele toon die u aanslaat en de verwijten die u mij maakt, dat alles kan ik niet anders dan naast mij neerleggen, hoezeer mij dat ook spijt. Laten we als familie nu, in deze moeilijke tijd, de handen ineen slaan en elkaar waar mogelijk steunen, in eendrachtige verbondenheid met ons boegbeeld en voorbeeld Tiberius Gracchus. Zijn offer mag niet voor niets zijn geweest! Ik reken dus op uw steun, mama, persoonlijk en ook in het openbaar.

Hartelijke groeten van

uw innig toegenegen zoon

Gaius

2. Lucius begroet zijn vriend Plinius Secundus.

Ik heb de brieven die u me beloofd had ontvangen en gelezen en ik zal u mijn mening geven, zoals ik op mijn beurt beloofd heb. Ik vind uw epistels buitengewoon boeiend, vol afwisseling en aangenaam gebruik van woorden en stijlmiddelen; ik heb ervan genoten ze te lezen. Ik beschouw het als een eer dat u ze gezonden hebt naar een onbekende en onervaren dichter als ik. Hoewel ik niet durf te beweren dat ik een goede criticus ben, schijnt het me toch nodig te zijn om nog iets op te merken aangaande uw brieven: pas ervoor op, mijn dierbare vriend, dat de soepelheid en bevalligheid van uw welsprekende woorden u niet tot valse bescheidenheid zullen leiden. Ik heb gezien hoe u de brieven artfully gestructureerd heeft en hoewel ik de kunst daarvan zeer bewonder, meen ik toch dat u wellicht moet oppassen dat dit geen negatief effect op uw reputatie kan hebben. Maar, zoals ik al zei, ik ben al te zeer onervaren in de studies en kan daarom nog geen goede criticus zijn. Desalniettemin, aangezien ik u in ieder geval openlijk mijn mening heb gegeven, hoop ik dat u dat op uw beurt eveneens zult willen doen. Hierbij stuur ik u de eerste versregels van mijn epos dat ik aan het schrijven ben over de omzwervingen van Orpheus, op zoek naar zijn echtgenote Eurydice:

Múze, vertél van de dáppere mán die veél moest verdúren

toén hij een tócht ondernám en zócht zijn verdwénen geliéfde.

Véle páden betrád hij, in vástberádenheid dwálend,

véle vreémde záken moést hij bij aárd leren kénnen,

meésterlijk músicus, zánger, Callíope’s zoón, koning Órpheus.

Zíng nu de édele roém van zijn moéd ook aan óns, Vrouwe Múze,

siér mijn gevleúgelde woórden met kleúr en met klánk, opdat nímmer

Tíjd zijn verhaál vergeét en doet zínken in duístere nével.
Múze, zíng en begín de vertélling maar waár u zou wíllen.

Links

Problemen met de Romeinse kalender? Je bent niet de enige... Voor een tamelijk compleet overzicht, inclusief omrekeningen naar moderne datum-equivalenten kun je terecht op deze site over the Roman Calender.

Een andere site, die tevens een handige complete lijst van dagen bevat met zowel moderne als Romeinse aanduidingen, is de site van Paul Lewis

Maar... zijn brieven nu echte literatuur of niet? Wie nog aarzelt kan eens te rade gaan in het werk van de Volksschrijver Gerard Reve. Medio September 2003 verscheen voor het eerst sinds enkele jaren een nieuw Brievenboek van Reve, de Brieven aan Bram P. Voor de Reve-liefhebber kan er geen twijfel mogelijk zijn. Als dit geen literatuur is, wat dan wel?

 begin | schema | teksten | woordenlijsten | pensum | bibliografie | nieuwe brieven | links 

latest changes here: 19-08-2011 13:25